Trang chủ / Nghiên cứu - trao đổi / Về tính toàn vẹn và duy nhất của phông tài liệu Phủ Thống đốc Nam kỳ – Nguyễn Thị Hiểu

Về tính toàn vẹn và duy nhất của phông tài liệu Phủ Thống đốc Nam kỳ – Nguyễn Thị Hiểu

Nguồn tài liệu lưu trữ hình thành trong quá trình hoạt động của bộ máy chính quyền thực dân Pháp ở Đông Dương nói chung và Việt Nam nói riêng có vai trò vô cùng quan trọng, phục vụ cho công tác nghiên cứu lịch sử Việt Nam và các nước Đông Dương những năm nửa cuối thế kỷ 19 và đầu thế kỷ 20 một cách phong phú, toàn diện và khách quan. Nhưng hiện nay, các phông tài liệu lưu trữ của các cơ quan đầu não của chính quyền thuộc địa Pháp ở Đông Dương và Việt Nam như Phủ Toàn quyền Đông Dương, Phủ Thống sứ Bắc kỳ, Toà Khâm sứ Trung kỳ… bị phân tán và không đầy đủ, vừa do các Trung tâm Lưu trữ Quốc gia của Việt Nam quản lý, lại vừa được bảo quản ở Trung tâm Lưu trữ Quốc gia Hải ngoại của Công hoà Pháp ở Aix-en-Provence. Chỉ có khối tài liệu phông Phủ Thống đốc Nam kỳ – nguồn tài liệu sản sinh ra trong quá trình hoạt động của bộ máy chính quyền thuộc địa Pháp ở Nam kỳ là phông tài liệu duy nhất được lưu giữ nguyên vẹn và khá đầy đủ ở Trung tâm Lưu trữ Quốc gia II tại thành phố Hồ Chí Minh. Tìm hiểu về tình hình phông tài liệu Phủ Thống đốc Nam kỳ do Trung tâm Lưu trữ Quốc gia II quản lý và nguồn tài liệu Pháp mang từ Việt Nam về theo Hiệp ước Pháp – Việt ký ngày 15/6/1950, đang được bảo quản ở Trung tâm Lưu trữ Quốc gia Hải ngoại tại Aix-en-Provence sẽ giúp chúng ta hiểu rõ được tính toàn vẹn và duy nhất đầy đủ của phông tài liệu Phủ Thống đốc Nam kỳ – phông tài liệu đang được Cục Văn thư và Lưu trữ Nhà nước giao cho Trung tâm Lưu trữ Quốc gia II xây dựng hồ sơ đề cử Danh mục Di sản Tư liệu thuộc Chương trình Ký ức thế giới của UNESCO.

  1. Giới thiệu khái quát về phông tài liệu lưu trữ Phủ Thống đốc Nam kỳ tại Trung tâm Lưu trữ Quốc gia II:

Trung tâm Lưu trữ Quốc gia II tại thành phố Hồ Chí Minh là một trong bốn Trung tâm Lưu trữ Quốc gia thuộc Cục Văn thư và Lưu trữ Nhà nước – Bộ Nội vụ. Trung tâm đang quản lý một khối lượng lớn di sản văn hoá vô giá của dân tộc với khoảng 14.000 mét giá tài liệu, tư liệu của gần 170 phông, được hình thành trong quá trình hoạt động của các cơ quan, tổ chức qua các thời kỳ: Phong kiến, Pháp thuộc, thời kỳ Mỹ – Ngụy và thời kỳ Cách mạng. Trong số các phông tài liệu nói trên, phông tài liệu lưu trữ Phủ Thống đốc Nam kỳ là phông tài liệu có số lượng lớn nhất, quan trọng nhất trong 26 phông tài liệu thời kỳ Pháp thuộc, đồng thời cũng là phông tài liệu lớn nhất tại Trung tâm Lưu trữ Quốc gia II.

Phông tài liệu lưu trữ Phủ Thống đốc Nam kỳ là khối tài liệu hành chính quan trọng và quý giá bao gồm các bản gốc tài liệu, được sản sinh ra trong suốt quá trình hoạt động gần một thế kỷ của bộ máy chính quyền thuộc địa của Pháp tại Nam kỳ và có thời gian bắt đầu từ năm 1858 đến năm 1945.

Trước năm 1975, tài liệu của phông Phủ Thống đốc Nam Kỳ do Nha Văn khố và Thư viện Quốc gia Việt Nam Cộng hòa quản lý, được bảo quản tại Kho 34 Gia Long, Thành phố Sài Gòn. Sau ngày miền Nam giải phóng, Kho Lưu trữ TW II (hiện nay là Trung tâm Lưu trữ Quốc gia II) tại Thành phố Hồ Chí Minh tiếp quản và quản lý. Tài liệu được bảo quản tại Kho 34 Gia Long (Kho 34 Lý Tự Trọng, Quận I, TP. Hồ Chí Minh ngày nay). Từ năm 1996, toàn bộ tài liệu của phông được chuyển về và bảo quản trong kho lưu trữ chuyên dụng tại số 2 Ter Lê Duẩn, Quận I, TP. Hồ Chí Minh.

Những năm trước đây, tài liệu của phông Phủ Thống đốc Nam kỳ còn lẫn rải rác ở nhiều phông trong khối tài liệu thời kỳ Pháp thuộc. Toàn bộ tài liệu thời kỳ Pháp thuộc do Trung tâm Lưu trữ Quốc gia II quản lý có số lượng là 4.534,5 mét giá và chỉ có 14 phông, sưu tập và khối tài liệu. Một phần tài liệu thời kỳ Pháp thuộc đã được xác định nội dung theo cặp, bó, có mục lục đánh máy để quản lý và tạm thời phục vụ nhu cầu khai thác tài liệu lưu trữ của độc giả trong nước và quốc tế. Số tài liệu còn lại chỉ được bó, gói để trong kho, chưa được tác động, không thể phục vụ khai thác được. Tuy nhiên, ngay cả trong những khối tài liệu đã được xác định nội dung thì tài liệu cũng lẫn lộn phông này với phông khác. Mặt khác, tài liệu của cùng một phông có khi lại nằm xen kẽ và rải rác ở nhiều khối khác nhau.

Đối với tài liệu của phông Phủ Thống đốc Nam kỳ, ngoài số tài liệu có trong phông, tài liệu của phông Phủ Thống đốc Nam kỳ còn rải rác ở cả trong các phông: Tòa Đại biểu Chính phủ Nam phần, Hội đồng Tư mật Nam kỳ, các khối Sưu tập Nghị định, Đặc nhượng công sản,… Ngược lại, trong khối tài liệu vẫn được gọi là phông Phủ Thống đốc Nam kỳ thì ngoài tài liệu của phông Phủ Thống đốc Nam kỳ, còn có cả tài liệu của các phông Hội đồng Thuộc địa Nam kỳ, Sở Thương chánh Nam kỳ, Tòa Hòa giải rộng quyền Tây Ninh, Tòa Đốc lý Sài Gòn, Tòa Đốc lý Chợ Lớn và tài liệu của các tỉnh Nam kỳ. Và cũng ở trong khối tài liệu của phông Phủ Thống đốc Nam kỳ còn lẫn cả tài liệu của các phông tài liệu thời kỳ Phong kiến: tài liệu Châu bản triều Nguyễn (thời kỳ Bảo Đại), tài liệu thời kỳ Mỹ – Ngụy như tài liệu của các phông: Phủ Quốc vụ khanh Đặc trách Văn hóa, Bộ Văn hóa Giáo dục và Thanh niên, Nha Văn khố Quốc gia… và tài liệu thời kỳ Cách mạng như: Ủy ban Hành chính Nam bộ. Trong phông Tòa Đại biểu Chính phủ Nam phần thì cũng có cả tài liệu của phông Phủ Thống đốc Nam kỳ, Phủ Thủ hiến Nam Việt…

Sở dĩ có tình trạng tài liệu của phông này lẫn lộn với tài liệu của phông khác như trên là do: Trước đây, điều kiện kho tàng bảo quản tài liệu lưu trữ chưa ổn định, khối tài liệu tời kỳ Pháp thuộc bị di chuyển nhiều lần để phục vụ công tác xây dựng và sửa chữa nhà kho: Từ kho 72 Nguyễn Du vào kho Hội trường Thống Nhất và từ kho Hội trường Thống Nhất về kho 2 Ter Lê Duẩn, từ kho 2 Ter Lê Duẩn về kho Hóc Môn và từ kho Hóc Môn về kho 2 Ter Lê Duẩn, từ kho 34 Gia Long về kho 2 Ter Lê Duẩn… Sau mỗi lần di chuyển, tài liệu lại bị mất số, xáo trộn, lẫn lộn phông này với phông khác. Mặt khác, trước đây, cán bộ lưu trữ chỉ chú trọng tới việc xác định nội dung tài liệu của từng cặp, bó tài liệu để quản lý và tạm thời phục vụ nhu cầu khai thác, sử dụng tài liệu của các nhà nghiên cứu mà không quan tâm đến việc xác định phông tài liệu. Chính vì vậy mà hiện nay, sau khi phân phông, trong các cuốn Mục lục tài liệu thời kỳ Pháp thuộc, tài liệu của phông này đang được thống kê lẫn với tài liệu của phông khác.

Thực hiện Đề án Chống nguy cơ hủy hoại, bảo quản an toàn và tổ chức sử dụng có hiệu quả một số khối và phông tài liệu bảo quản tại các Trung tâm Lưu trữ Quốc gia, toàn bộ khối tài liệu thời kỳ Pháp thuộc tại Trung tâm Lưu trữ Quốc gia II đã được đưa ra phân phông vào năm 2005-2006. Từ 14 phông, sưu tập và khối tài liệu, Bộ phận Chỉnh lý tài liệu tiếng Pháp của Trung tâm đã phân phông được: 28 phông tài liệu thời kỳ Pháp thuộc, trả tài liệu bị lẫn vào cho 1 phông tài liệu thời kỳ Phong kiến (0,1 mét tài liệu Châu bản triều Nguyễn thời kỳ Bảo Đại), 19 phông tài liệu thời kỳ Mỹ – Ngụy và 01 phông tài liệu thời kỳ Cách mạng. Năm 2007, sau khi Trung tâm Lưu trữ Quốc gia IV được thành lập, các phông tài liệu: Tòa Khâm sứ Trung kỳ, Phủ Quốc trưởng Quốc gia Việt Nam đã được chuyển lên Đà Lạt.

Sau khi phân phông, tài liệu của phông Phủ Thống đốc Nam kỳ nói riêng và của các phông tài liệu thời kỳ Pháp thuộc nói chung đã được tập hợp về đúng phông và cơ bản được xác định rõ ràng về tên phông, giới hạn thời gian của phông, số lượng, thành phần và nội dung của tài liệu trong phông. Phông Phủ Thống đốc Nam kỳ cũng như tất cả các phông tài liệu tiếng Pháp nói chung đều đã được biên soạn cụ thể, chi tiết về Lịch sử đơn vị hình thành phông và Lịch sử phông.

Tài liệu phông Phủ Thống đốc Nam kỳ sau khi phân phông tuy đã được tập trung về trong phông nhưng lại bao gồm tài liệu từ nhiều phông chuyển về nên số hiệu hồ sơ được đánh theo nhiều kiểu khác nhau: một phần tài liệu của phông được đánh số theo vị trí phòng, kho và giá kệ (ví dụ: hồ sơ mang số IA.1/011), một phần tài liệu khác của phông được đánh số theo khung phân loại Boudet  (ví dụ: hồ sơ mang số D.5/14), phần còn lại thì được đánh số theo số thứ tự.

Do tài liệu phông Phủ Thống đốc Nam kỳ được chuyển về từ nhiều khối khác nhau sau khi phân phông nên tiêu đề hồ sơ khi thì được biên soạn bằng tiếng Pháp, khi thì lại được biên soạn bằng tiếng Việt mặc dù ngôn ngữ của tài liệu trong phông chủ yếu bằng tiếng Pháp.

Từ nhiều năm nay, Bộ Nội vụ và Cục Văn thư và Lưu trữ Nhà nước luôn quan tâm tới công tác chỉnh lý tài liệu, đặc biệt là đối với khối tài liệu thời kỳ Pháp thuộc. Nhờ đó, nhiều phông tài liệu tại Trung tâm Lưu trữ Quốc gia II nói chung và phông Phủ Thống đốc Nam kỳ nói riêng đã được đưa ra phân loại, sắp xếp, xây dựng hệ thống công cụ tra cứu truyền thống và cơ sở dữ liệu phục vụ cho công tác quản lý, khai thác, sử dụng và phát huy giá trị tài liệu một cách nhanh chóng và hiệu quả nhất. Cụ thể: từ năm 2008-2010, số lượng tài liệu phông Phủ Thống đốc Nam kỳ còn bó gói để trong kho, chưa được tác động sau khi phân phông (570 mét) đã được đưa ra chỉnh lý sơ bộ theo qui trình chỉnh lý của Cục Văn thư và Lưu trữ Nhà nước. Trong 2 năm 2012-2013, số lượng tài liệu được xác định nội dung theo cặp, bó cũng đã được biên tập phiếu tin thống nhất bằng tiếng Pháp, đánh ký hiệu thông tin theo khung Boudet, có thể phục vụ cho công tác tra cứu một cách nhanh chóng và thuận lợi bằng công cụ tra cứu truyền thống là các bộ Mục lục hồ sơ cũng như bằng hệ thống cơ sở dữ liệu và ký hiệu thông tin theo khung Boudet một cách nhanh chóng và thuận lợi.

Hiện nay, phông tài liệu Phủ Thống đốc Nam kỳ gồm 2.435,5 mét với khoảng hơn 73.000 hồ sơ. Trong khối tài liệu của phông đã có 570 mét tài liệu với gần 13.000 hồ sơ đã được chỉnh lý sơ bộ theo qui trình chỉnh lý của Cục Văn thư và Lưu trữ Nhà nước. Khối tài liệu này được phân loại và đánh ký hiệu thông tin theo Khung Boudet do Nha Văn khố và Thư viện Đông Dương xây dựng từ năm 1934. Phần tài liệu còn lại của phông (1.865,5 mét) tuy chưa được chỉnh lý hoàn chỉnh nhưng cũng đã được biên tập phiếu tin theo cặp, bó với hơn 60.000 hồ sơ để quản lý và phục vụ nhu cầu nghiên cứu của các nhà khoa học trong nước và trên thế giới. Tài liệu của khối này cũng đã được đánh ký hiệu thông tin theo Khung Boudet, rất thuận lợi cho việc quản lý và khai thác, sử dụng tài liệu.

Nội dung tài liệu của phông Phủ Thống đốc Nam kỳ hết sức phong phú. Tài liệu của phông chứa đựng nhiều thông tin có độ tin cậy cao, phản ánh đầy đủ và toàn diện các lĩnh vực: chính trị, quân sự, an ninh, ngoại giao, kinh tế, văn hoá, giáo dục, y tế, xã hội và hoạt động của các đảng phái, đoàn thể, hiệp hội, tôn giáo ở Nam kỳ trong thời kỳ thực dân Pháp chiếm đóng gần một thế kỷ. Nội dung tài liệu của phông Phủ Thống đốc Nam kỳ thể hiện rõ chính sách cai trị và khai thác thuộc địa của thực dân Pháp ở Nam kỳ nói riêng và ở Đông Dương nói chung, thể hiện rõ được tinh thần đấu tranh anh dũng, kiên cường trong cuộc đấu tranh giành độc lập tự do, giải phóng dân tộc của nhân dân ta.

 Tài liệu phông Phủ Thống đốc Nam kỳ được viết chủ yếu bằng chữ Pháp. Một số lượng rất nhỏ tài liệu được viết bằng chữ Việt, Hán, Miên, Lào, Nhật, Anh, Ý,  Hà Lan…

Để tiếp cận với nội dung khối tài liệu Phủ Thống đốc Nam kỳ, các nhà nghiên cứu trong nước và nước ngoài có thể tra cứu bằng công cụ truyền thống là các bộ Mục lục hồ sơ bằng tiếng Pháp hoặc sử dụng cơ sở dữ liệu, hệ thống ký hiệu thông tin theo khung Boudet qua hệ thống máy vi tính tại Phòng đọc của Trung tâm Lưu trữ Quốc gia II.

  1. Về tính toàn vẹn và duy nhất của phông tài liệu lưu trữ Phủ Thống đốc Nam kỳ:

II.1. Về việc thực hiện Hiệp ước Pháp – Việt ngày 16/5/1950 về phân định tài liệu lưu trữ và nguồn tài liệu lưu trữ chuyển từ Việt Nam về Pháp:

Để phân định tài liệu lưu trữ đã nộp lưu và bảo quản tại Kho Lưu trữ Trung ương của Đông Dương ở Hà Nội, Hiệp ước Pháp – Việt giữa Quốc trưởng Bảo Đại đại diện cho Chính phủ Việt Nam và Léon Pignon – Cao uỷ Pháp ở Đông Dương, đại diện cho Chính phủ Pháp  đã được ký kết ngày 15/6/1950. Hiệp ước này gồm 7 khoản mục và 17 điều. Theo Hiệp ước này, việc phân định tài liệu lưu trữ của các Quốc gia Liên hiệp đang bảo quản tại Nha Văn khố và Thư viện Đông Dương sẽ do một Ủy ban Hỗn hợp gồm đại diện của Việt Nam, Pháp, Căm-pu-chia và Lào đảm nhận.

Việc phân định tài liệu lưu trữ giữa Chính phủ Việt Nam và Chính phủ Pháp thể hiện rõ qua các điều sau:

Điều 7 của Hiệp ước qui định:

– Trả về cho Chính phủ Việt Nam các loại tài liệu sau:

+ Tài liệu lưu trữ của Chính phủ Nam triều và Kinh lược được bảo quản tại Nha Văn khố Trung ương.

+ Theo điều 8 gồm tài liệu lưu trữ của các cơ quan hành chính cấp Kỳ của Bắc kỳ, Trung kỳ và Nam kỳ, các cơ quan chuyên môn cùng cấp, các cơ quan cấp tỉnh, thành phố và các xã, Hội đồng quản hạt.

Điều 8 của Hiệp ước ghi rõ:

– Tài liệu thuộc quyền sở hữu của Chính phủ Pháp bao gồm:

+ Tài liệu của chính quyền Pháp hình thành trước khi thành lập Liên bang Đông Dương.

+ Tài liệu của Văn phòng và các phòng, ban thuộc Phủ Toàn quyền Đông Dương.

+ Tài liệu của Phủ Thống sứ Bắc kỳ, Phủ Thống đốc Nam kỳ, Toà Khâm sứ Trung kỳ gồm tài liệu của Văn phòng và các cơ quan, công sở của Pháp, tài liệu về toà án, hộ tịch, nhân sự, tài liệu của Văn phòng tỉnh trưởng, thị trưởng, đốc lý gồm tất cả những tài liệu có sắc thái chính trị, ngoại giao, quân sự hoặc tư nhân.

Thực hiện Hiệp ước trên, Pháp đã cho mang về Pháp một số lượng lớn hồ sơ thuộc các phông tài liệu lưu trữ lớn và quan trọng sản sinh ra trong quá trình hoạt động của các cơ quan đầu não của chính quyền thực dân Pháp trong thời kỳ xâm chiếm Đông Dương. Hiện nay số này đang được bảo quản và khai thác tại Trung tâm Lưu trữ Quốc gia Hải ngoại của Cộng hoà Pháp tại Aix-en-Provence – nơi đang lưu giữ một khối lượng lớn các phông tài liệu của các thuộc địa của Pháp.

Trong khoá học Lưu trữ Quốc tế tại Paris, chúng tôi đã có điều kiện đến Trung tâm Lưu trữ Quốc gia Hải ngoại của Pháp tại Aix-en-Provence. Tại đây, với khoảng thời gian ngắn, chúng tôi đã tìm hiểu được nguồn tài liệu Pháp mang từ Việt Nam về và bảo quản ở đây như sau:

– Bộ Tham mưu các lực lượng viễn chinh Pháp ở Đông Dương (État-Major des Troupes de l’Indochine): Tài liệu của phông này có thời gian từ năm 1880 đến năm 1899, gồm 7 mét, được đánh ký hiệu từ EM/1880/1 đến EM/1899/8 và đã được chụp microfilm. Tài liệu của phông được chia theo từng năm và số hiệu hồ sơ được đánh gồm ký hiệu của phông, năm của tài liệu và số thứ tự từ 1 đến hết trong mỗi năm.

– Đô đốc và Thống đốc (Fonds des Amiraux et Gouverneurs): Tài liệu của phông này có thời gian từ năm 1859 đến năm 1887 và gồm 319 hồ sơ.

– Phủ Toàn quyền Đông Dương (Fonds du Gouvernement Général de l’Indochine): Tài liệu của phông này có thời gian từ năm 1860 đến năm 1945 và gồm 8.114 hồ sơ. Trong phông tài liệu này, ở série D.24, chúng ta có thể được nghiên cứu rất nhiều hồ sơ về các cuộc họp của Hội đồng Thuộc địa Nam Kỳ (Conseil Colonial de la Cochinchine) và Hội đồng Bảo hộ Bắc kỳ. Trong khi đó phông Hội đồng Thuộc địa Nam Kỳ (Conseil Colonial de la Cochinchine), một trong những phông tài liệu quan trọng thời kỳ Pháp thuộc đang được bảo quản tại Trung tâm Lưu trữ Quốc gia II chỉ có 09 mét tài liệu. Trong phông này, ở série F (Affaires politiques – Chính trị), chúng ta sẽ được nghiên cứu các báo cáo định kỳ về chính trị, kinh tế hàng quý, hàng tháng của Thống đốc Nam kỳ và các tỉnh Nam kỳ từ năm 1887 đến năm 1937 (cote từ 64313 – 64349), các báo cáo định kỳ về chính trị, kinh tế hàng năm, hàng quý, hàng tháng, nửa tháng của Thống sứ Bắc kỳ và các tỉnh Bắc kỳ từ năm 1888 đến năm 1937 (cote từ 64161 – 64201), của Khâm sứ Trung kỳ và các tỉnh Trung kỳ từ năm 1887 đến năm 1937 (cote từ 64202 – 64242).

– Võ phòng Phủ Toàn quyền Đông Dương (Cabinet militaire du Gouverneur Général de l’Indochine): Khối tài liệu này đã được chỉnh lý ở Đông Dương và chuyển vế Aix-en-Provence với số lượng là 14,5 mét, được đánh ký hiệu từ CM1 đến CM1225 và một phần tài liệu chưa được chỉnh lý. Phần lớn tài liệu thuộc khối này về thời kỳ chiến tranh thế giới thứ hai, được đánh dấu bằng sự chiếm đóng của Nhật ở Đông Dương. Ngoài những tài liệu về phòng thủ quốc gia, trong khối tài liệu này còn có nhiều tài liệu về tình hình đời sống dưới sự chiếm đóng của Nhật, về cuộc chiến tranh với Thái Lan, quan hệ với Trung Quốc trong thời kỳ này và tình hình của Việt Minh.

– Phủ Thống sứ Bắc kỳ (Fonds de la Résidence supérieure au Tonkin): Tài liệu của phông này đã được phân loại theo khung Boudet và gồm 2 khối: Phông cũ (ancien fonds) là những hồ sơ đã được chỉnh lý ở Hà Nội trước khi chuyển về Pháp, gồm 36 mét có thời gian từ năm 1874 đến năm 1940. Phông mới (nouveau fonds) là những hồ sơ đã được chỉnh lý ở Trung tâm Lưu trữ Quốc gia Hải ngoại tại Aix-en-Provence, gồm 280 mét có thời gian từ năm 1874 đến năm 1945. Nhưng toàn bộ tài liệu thuộc série A (Actes officiels – Chính thư) của phông được lưu giữ ở Trung tâm Lưu trữ Quốc gia I tại Hà Nội.

– Toà Khâm sứ Trung kỳ (Fonds de la Résidence supérieure en Annam): Tài liệu của phông này gồm 36 mét có thời gian từ năm 1875 đến năm 1942. Tài liệu được phân loại theo khung Boudet nhưng số hiệu hồ sơ được đánh theo số thứ tự. Trong phông có các tập lưu công văn đi của Toà Khâm sứ Trung kỳ, các tập công văn đến, điện tín. Phần tài liệu quan trọng nhất của phông là série C (Nhân sự) với một số lượng lớn các hồ sơ cá nhân người Âu của các nha, sở hành chính. Tài liệu thuộc série D (Hành chánh tổng quát) và E (Hành chánh địa phương) gồm những tài liệu về tổ chức hành chính các tỉnh, thành phố, tài liệu về các cuộc họp của Ủy ban Thành phố Đà Nẵng, bản đồ về các đường phố ở Vinh,… Tài liệu về hoạt động của các cơ quan hành chính, các báo cáo hàng tháng của các tỉnh ở Trung kỳ. Tài liệu về công sản – Série M (Domaine – Concession et ventes) từ M.1 đến M.9. Tài liệu série này có thời gian từ năm 1898 đến năm 1930 và gồm các hồ sơ về mua bán đất đai nhà nước, đất đô thị, chuyển nhượng đất đai của các nha, sở, các công ty và các cá nhân ở Nghệ An, Đà Nẵng, Thừa Thiên. Trong loại hồ sơ này thường có các bản đồ và bản vẽ địa chính. Cũng trong phông tài liệu này, chúng ta còn có thể nghiên cứu về tình hình giáo dục ở Trung kỳ qua các báo cáo, các tài liệu về tình hình giáo dục ở Trung kỳ, việc thành lập, tổ chức của các trường học ở Trung kỳ từ năm 1897 đến năm 1915.

Ở Việt Nam, tài liệu của phông Toà Khâm sứ Trung kỳ hiện nay do Trung tâm Lưu trữ Quốc gia IV tại Đà Lạt quản lý và gồm 142 mét. Tài liệu đang được chỉnh lý hoàn chỉnh và được phân loại, đánh ký hiệu thông tin theo khung Boudet.

– Phủ Cao uỷ Pháp ở Đông Dương tại Sài Gòn (Fonds du Haut-Commissariat de France à Saigon): Tài liệu của phông này có thời gian từ năm 1846 đến năm 1954 và gồm:

+ Văn phòng (Cabinet du Haut – Commissariat de France à Sàigon): gồm 54 mét, 333 hộp, 901 hồ sơ, được đánh ký hiệu từ HCI 1/1 đến HCI/333/901.

+ Cố vấn Chính trị (Conseiller politique): 32 mét.

+ Cố vấn Ngoại giao (Conseiller diplomatique): 10 mét.

+ Cố vấn Kinh tế (Conseiller économique): 05 mét.

+ Cố vấn Xã hội (Conseiller social): 16 mét.

+ Công chánh (Travaux public): 24 mét.

+ Sở Bảo hộ Lực lượng Viễn chinh (Service de protection du corp expéditionnaire): 35 mét.

+ Sở Bồi thường chiến tranh (Service de dommage de guerre): 735 mét.

+ Phòng Tư liệu (Bureau de la documentation): 72 mét.

– Ngân khố (Trésor): Tài liệu của phông này gồm 32 mét và chưa được chỉnh lý.

– Toà Đốc lý Sài Gòn (Fonds de la Mairie de Saigon): gồm 7 quyển sổ (Registre A, B, C, D, E, F, G) của Phòng Hộ tịch – Toà Đốc lý Sài Gòn. Tài liệu có thời gian từ ngày 04/10/1880 đến ngày 20/10/1948. Đây là những quyển sổ đăng ký người Á châu chứng minh tư cách công dân Pháp theo Nghị định ngày 04/10/1879 và được sửa đổi bởi Nghị định ngày 27/01/1888. Tài liệu này cung cấp các thông tin hữu ích về hộ tịch, ngày đến thuộc địa, nghề nghiệp, tôn giáo, giúp cho việc nghiên cứu về tình hình dân di cư.

Tại Trung tâm Lưu trữ Quốc gia Hải ngoại Pháp ở Aix-en-Provence, bên cạnh những phông tài liệu Pháp mang từ Việt Nam về, còn có những phông tài liệu thuộc các xứ trong Liên bang Đông Dương như:

– Toà Khâm sứ Cao Miên (Fonds de la Résidence supérieure au Cambodge): Tài liệu của phông này có thời gian từ năm 1887 đến năm 1945 và gồm 253 mét trong đó co 95 mét đã được chỉnh lý.

– Toà Khâm sứ Lào (Fonds de la Résidence supérieure au Laos): Tài liệu của phông này có thời gian từ năm 1895 đến năm 1950 và gồm 23 mét.

II.2. Tính toàn vẹn và duy nhất của Phông tài liệu lưu trữ Phủ Thống đốc Nam kỳ:

 Như vậy, thực hiện Hiệp ước Pháp – Việt ký ngày 15/6/1950 giữa Quốc trưởng Bảo Đại, đại diện cho Chính phủ Việt Nam và Léon Pignon – Cao uỷ Pháp ở Đông Dương, đại diện cho Chính phủ Pháp về phân định tài liệu lưu trữ thì một khối lượng lớn tài liệu của một số phông tài liệu quan trọng hình thành trong quá trình hoạt động của các cơ quan đầu não của chính quyền thực dân Pháp ở Đông Dương như phông: Phủ Toàn quyền Đông Dương, Phủ Thống sứ Bắc kỳ, Toà Khâm sứ Trung kỳ… đã được chuyển về Pháp và bảo quản tại Trung tâm Lưu trữ Quốc gia Hải ngoại ở Aix-en-Provence. Vì vậy, tài liệu của các phông này không đầy đủ, bị phân tán, một phần tài liệu của phông được bảo quản ở Pháp, phần tài liệu khác của phông lại được bảo quản ở Việt Nam. Để nghiên cứu về lịch sử và qúa trình phát triển ở Bắc kỳ và Trung kỳ thời kỳ là xứ bảo hộ của Pháp những năm cuối thế kỷ 19 và nửa đầu thế kỷ 20, các  nhà nghiên cứu trong nước và trên thế giới có thể cần phải đến cả Trung tâm Lưu trữ Quốc gia I tại Hà Nội, Trung tâm Lưu trữ Quốc gia IV ở Đà Lạt – Việt Nam và cả Trung tâm Lưu trữ Quốc gia Hải ngoại của Pháp ở Aix-en-Provence. Chỉ riêng tài liệu của phông Phủ Thống đốc Nam kỳ hiện nay đang được bảo quản trọn vẹn với khối lượng lớn và tương đối đầy đủ ở Việt Nam, tại Trung tâm Lưu trữ Quốc gia II, Thành phố Hồ Chí Minh. Để nghiên cứu lịch sử thời kỳ là thuộc địa của Pháp suốt gần một thế kỷ từ năm 1858 đến năm 1945 ở Việt Nam nói chung và ở Nam bộ nói riêng thì các nhà nghiên cứu trong nước và nước ngoài chỉ có thể đến Trung tâm Lưu trữ Quốc gia II và tiếp cận với khối tài liệu duy nhất này ở Việt Nam.

Phần lớn tài liệu của phông Phủ Thống đốc Nam kỳ đã có tuổi đời hơn một thế kỷ. Việt Nam lại là nước nằm trong vùng khí hậu nhiệt đới tạo thuận lợi cho các vi sinh vật và nấm mốc phát triển, dễ dàng làm hư hỏng tài liệu. Cùng với điều kiện bảo quản còn nhiều hạn chế, kho tàng bảo quản tài liệu trước đây không được thông thoáng, ẩm thấp, chưa ổn định, tài liệu phải di chuyển nhiều lần từ kho này sang kho khác trong nhiều năm nên nhiều tài liệu của phông đã bị xuống cấp, hư hỏng nặng, mờ chữ, ố giòn, bị mối mọt và mục nát. Tuy nhiên, được sự quan tâm của Bộ Nội vụ, Cục Văn thư và Lưu trữ Nhà nước, thực hiện Đế án chống nguy cơ huỷ hoại tài liệu lưu trữ, Trung tâm Lưu trữ Quốc gia II đã đặc biệt chú trọng tới công tác bảo quản, tu bổ, phục chế, khử axít để kéo dài tuổi thọ của tài liệu phông Phủ Thống đốc Nam kỳ, phục vụ tốt hơn cho các nhu cầu khai thác, sử dụng tài liệu của các nhà nghiên cứu trong nước và quốc tế. Bên cạnh đó, công tác công bố, giới thiệu, phát huy giá trị của tài liệu lưu trữ tại Trung tâm Lưu trữ Quốc gia II nói chung và của phông Phủ Thống đốc Nam kỳ nói riêng cũng được chú trọng thể hiện qua việc thực hiện Đề án Phát huy giá trị tài liệu lưu trữ.

Trong nhiều năm qua, tài liệu phông Phủ Thống đốc Nam kỳ tại Trung tâm Lưu trữ Quốc gia II đã được các nhà nghiên cứu khoa học trong nước và nước ngoài đến từ nhiều quốc gia trên thế giới như: Pháp, Anh, Đức, Hà Lan, Hoa kỳ, Canađa, Nhật Bản, Trung Quốc… quan tâm, khai thác, sử dụng để phục vụ cho nhiều công trình, đề tài nghiên cứu khoa học đa dạng và phong phú.

Hiện nay, nhận thức được tầm quan trọng và giá trị của phông tài liệu lưu trữ thời kỳ Pháp thuộc Phủ Thống đốc Nam kỳ tại Trung tâm Lưu trữ Quốc gia II trong việc nghiên cứu lịch sử, văn hoá, kinh tế, xã hội và tầm ảnh hưởng của phông tài liệu đối với khu vực và quốc tế, Bộ Nội vụ và Cục Văn thư và Lưu trữ Nhà nước ngày càng quan tâm hơn tới công tác chỉnh lý, bảo quản và phát huy giá trị tài liệu phông Phủ Thống đốc Nam kỳ. Với giá trị to lớn vốn có của tài liệu trong phông, với tính toàn vẹn và duy nhất đầy đủ của phông tài liệu, phông Phủ Thống đốc Nam kỳ sẽ luôn mãi là nguồn di sản văn hoá vô giá kết nối nhân loại trong việc nghiên cứu về lịch sử và sự phát triển trong gần một thế kỷ từ năm 1858 đến năm 1945 của vùng đất Nam bộ, Việt Nam nói riêng và của các nước trong khu vực nói chung./.

Trả lời

Thư điện tử của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *