Trang chủ / Công bố tài liệu / Nhìn lại án 10 năm biệt xứ của nhà yêu nước Lương Văn Can

Nhìn lại án 10 năm biệt xứ của nhà yêu nước Lương Văn Can

Theo những tài liệu lưu trữ đang bảo quản tại Trung tâm Lưu trữ quốc gia I, Cục Văn thư và Lưu trữ nhà nước thì sự kiện Lương Văn Can bị kết án 10 năm biệt xứ diễn ra vào năm 1913. Các tài liệu này nằm trong hồ sơ số 81680, phông Phủ Thống sứ Bắc kỳ, tờ số 2-10. Tất cả đều bằng tiếng Pháp.

Ông là một nhà yêu nước và cách mạng tiền bối, một nhà giáo dục lớn của nước ta đầu thế kỷ XX. Với đương thời cũng như hậu thế, tên tuổi, sự nghiệp và uy tín của ông có thể sánh ngang với các nhà cách mạng đi tiên phong trong thế kỷ XX như: Phan Bội Châu, Phan Chu Trinh, Nguyễn Thượng Hiền… Tên tuổi ông còn gắn liền với sự kiện lịch sử và văn hóa trọng đại của nước ta đầu thế kỷ XX là Đông kinh nghĩa thục. Không ai khác, đó chính là nhà ái quốc Lương Văn Can.

Đến nay, đã có khá nhiều công trình nghiên cứu và bài viết ca ngợi nhà cách mạng Lương Văn Can với cống hiến trên nhiều lĩnh vực, hầu hết đều thống nhất ghi nhận và đề cao vai trò, công lao to lớn của ông. Tuy nhiên, trong số đó không ít bài viết đã cho rằng Lương Văn Can bị kết án 10 năm biệt xứ vào năm 1914, trong khi trên thực tế, sự kiện lịch sử này đã diễn ra năm 1913.

Tác giả Trần Hồng Đức trong bài “Sinh năm Dần có Cụ cử Lương Văn Can”, đăng trên báo Đại đoàn kết ngày 25/01/2010 có đoạn: “Đến năm 1914, nhân vụ ném tạc đạn ở Hà Nội Hotel (Khách sạn Hà Nội) chúng bắt hàng trăm người trong đó có ông, thực dân Pháp kết án ông 10 năm biệt xứ, lưu đầy ở Nam Vang (Phnômpênh, Campuchia)”(1).

PGS. TS. Đặng Quốc Bảo cũng đề cập đến chi tiết này trong công trình “Một số mô hình nhà trường của nền giáo dục phổ thông Việt Nam thế kỷ XX mà tinh thần sư phạm còn sống động và cần thiết cho cuộc chấn hưng giáo dục hiện nay” đăng trên website của Viện Nghiên cứu khoa học quản lý giáo dục như sau: “Đến năm 1914 nhân vụ nổ bom ở khách sạn Hà Nội của Hội Việt Nam quang phục, bọn Pháp bắt Lương Văn Can vu cho ông bí mật cầm đầu vụ bạo động này.” (2)

Với công trình “Lương Văn Can – người thầy của giới doanh thương”, đăng trên Thời báo Kinh tế Sài Gòn, số xuân 2003, tác giả Thư Hoài cũng cho rằng năm 1914 là năm diễn ra sự kiện này: “Năm 1914, ở Hà Nội và một số tỉnh khác nổ ra các vụ bạo động chống Pháp. Chính quyền thực dân nhân đó bắt giam và kết tội ông 10 năm biệt xứ, lưu đày ở Nam Vang (Phnôm Pênh)”.

Trong mục Sự kiện lịch sử, website Viện Sử học ngày 15/06/2013 có ghi: “Năm 1914, nhân vụ ném tạc đạn ở khách sạn Hà Nội, thực dân Pháp bắt hơn trăm người, trong đó có ông và kết án ông 10 năm biệt xứ, lưu đầy ở Nông Pênh Cămpuchia”.(3)

Và gần đây nhất có lẽ là bài: “Lương Văn Can – một nhà cách tân giáo dục thời đại” của tác giả Thu Nhuần đăng trên website Bảo tàng Lịch sử quốc gia  ngày 29/11/2013 với nội dung: “Đến năm 1914, nhân vụ ném tạc đạn ở Khách sạn Hà Nội, chúng bắt cả trăm người, trong đó có ông, rồi kết án ông 10 năm biệt xứ, lưu đày sang Nam Vang (Phnôm Pênh – Campuchia). Bị giam hơn 7 năm, chính quyền thực dân giảm án và cho ông trở về Hà Nội ngày 25/11/1921”.(4)

Tuy nhiên, theo những tài liệu lưu trữ đang bảo quản tại Trung tâm Lưu trữ quốc gia I, Cục Văn thư và Lưu trữ nhà nước thì sự kiện Lương Văn Can bị kết án 10 năm biệt xứ diễn ra vào năm 1913. Các tài liệu này nằm trong hồ sơ số 81680, phông Phủ Thống sứ Bắc kỳ, tờ số 2-10. Tất cả đều bằng tiếng Pháp. Chúng tôi xin dịch nguyên văn nội dung một số tài liệu để bạn đọc tham khảo.

Dưới đây là một số công văn trao đổi và thư liên quan đến việc Lương Văn Can tức Cử Can bị Hội đồng Đề hình kết án biệt xứ 10 năm vào năm 1913, đặc biệt trong đó còn có một lá thư của luật sư bào chữa gửi Thống sứ đề cập đến chi tiết Lương Văn Can tức Cử Can bị kết án ngày 05 tháng 9 năm 1913.

Thư của André Dureteste – Luật sư bào chữa đề ngày 12 tháng 9 năm 1913 gửi Ngài Biện Lý có ghi: “Tôi hân hạnh đề nghị Ngài cho phép ông Locquet Duquesne, lục sự công chứng viên tại Hà Nội trao đổi với ông Lương Văn Can, tức Cử Can hiện đang bị giam giữ tại Nhà tù Hà Nội để lập giấy ủy quyền cho phép bà Lê Thị Lễ, vợ của ông Can quản lý tài sản của ông ta.”

Trong văn bản số 3401 của Tòa Sơ thẩm Hà Nội do Raoul Abor, Biện lý Tòa Phúc thẩm Hà Nội ký gửi Quan Thống sứ Bắc Kỳ đề ngày 13 tháng 9 năm 1913 có ghi rõ: “ Tôi hân hạnh gửi tới Ngài đơn của ông Dureteste, luật sư bào chữa cho Lương Văn Can tức Cử Can bị Tòa Đại hình kết án 10 năm biệt xứ.”

Tiếp đó, ngày 25 tháng 9 năm 1913, Luật sư André Dureteste cũng đã có thư gửi tới Thống sứ, nội dung như sau: “Tôi hân hạnh đề nghị Ngài chuyển lại cho tôi hoặc trực tiếp chuyển tới các bên liên quan giấy phép để bà Lê Thị Lễ, ông Lương Minh Lượng, bà Lương Thị Bai và ông Lương Ngọc Ham nói chuyện với ông Lương Văn Can tức Cử Can, là chồng, cha, chú bị Hội đồng Đề hình kết án biệt xứ vào ngày 05 tháng 9 năm 1913.”

Ngày 28 tháng 9 năm 2013, bà Lương Thị Cử con gái của Lương Văn Can cũng đã có thư gửi tới Thống sứ Bắc Kỳ với nội dung: “Con là Lương Thị Cử, sống tại phố Hàng Đào [rue de la Soie], Hà Nội. Nay, con khẩn xin Ngài một đặc ân, đó là cho phép con mang quần áo rét và thức ăn cho bố con là Lương Văn Can, 75 tuổi, hiện đang bị giam giữ tại Nhà tù dân sự.

Bố con nay tuổi đã cao, thể trạng lại rất yếu đang cần được chăm sóc đặc biệt.

Ngay từ lúc ở nhà, do tuổi cao, sức yếu, ông đã không thể dùng bữa một cách bình thường mà các món ăn phải chế biến theo chế độ riêng.

Do vậy, con sợ rằng chế độ nhà tù mà bố con phải trải qua từ 5 tháng nay không có lợi cho sức khỏe của ông và nó sẽ khiến ông ngày càng cận kề với cái chết.

Vì vậy, con cầu xin Ngài Thống sứ rủ lòng thương chúng con và ban cho con ân huệ này, con sẽ vô cùng đội ơn Ngài.”

Nhà tù Dân sự Hà Nội cũng đã có văn bản số 940 ký ngày 09 tháng 10 năm 1913 gửi Quan cai trị phụ trách giám sát và kiểm soát Nhà tù Dân sự Hà Nội bức thư với nội dung: “Tôi xin báo cáo để Ngài biết sáng nay gia đình phạm nhân Lương Văn Can tức Cử Can, số tù 760, bị kết án theo quyết định của Hội đồng Đề hình, đã đến thăm ông ta theo giấy phép do ông Dureteste lập.

Gia đình phạm nhân đã lén lút chuyển tiền cho ông ta 2 lần, đây là điều cấm kỵ theo quy định của nhà tù. Tôi đã cảnh báo các thành viên trong gia đình này là theo quy định hiện hành, tôi sẽ phải treo giấy phép tức là cấm họ trao đổi với phạm nhân trong thời gian 1 tháng.”

Con trai của Lương Văn Can là Lương Minh Lượng cũng đã gửi thư tới Thống sứ Bắc Kỳ đề ngày 10 tháng 10 năm 1913được đánh số 2229p, nội dung bức thư như sau:

“Kính thưa Ngài,

Con là Lương Minh Lượng, học sinh Trường Bảo hộ. Nay, con khẩn xin Ngài một đặc ân như sau:

Căn cứ công văn mà Ngài đã gửi tới thày Durteste [Dureteste], luật sư bào chữa, cho phép một trong số thành viên của gia đình con đi cùng bố con là Lương Văn Can, 75 tuổi bị kết án biệt xứ. Con khẩn xin Ngài cho phép con làm việc này và vui lòng cho con biết thời gian chính xác ngày bố con lên đường để con có thể gửi cho ông quần áo, tiền bạc phòng thân và con được đi cùng với ông. Như thế, con sẽ vô cùng đội ơn Ngài.”

Với thông tin từ những tài liệu lưu trữ trên đây, chúng ta có thể xác định: sự kiện nhà ái quốc Lương Văn Can bị Hội đồng Đề hình kết án 10 năm biệt xứ diễn ra vào năm 1913 chứ không phải vào năm 1914 như nhiều báo đã đưa.

Chú thích:

  1. Http://daidoanket.vn/index.aspx?Menu=1526&chitiet=7890&Style=1.
  2. Http://www.qlgdviet.edu.vn/index.php/vi/nghien-cuu/de-tai-khoa-hoc-cong-nghe/31-mot-so-mo-hinh-nha-truong-cua-nen-giao-duc-pho-thong-viet-nam-the-ky-xx.
  3. Http://viensuhoc.vass.gov.vn/noidung/sukien/Lists/sukienlichsu/View_Detail.aspx?ItemID=8.
  4. Http://baotanglichsu.vn/portal/vi/Tin-tuc/Nhan-vat-lich-su/2013/11/3A923C54/.

Hoàng Hằng, Hồng Nhung – Trung tâm Lưu trữ quốc gia I

Nguồn: archives.gov.vn

Trả lời

Thư điện tử của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *