Trang chủ / Nghiên cứu - trao đổi / Trưng bày, triển lãm tài liệu lưu trữ tại Trung tâm Lưu trữ quốc gia 2 – Quá trình phát triển nhận thức qua 40 năm

Trưng bày, triển lãm tài liệu lưu trữ tại Trung tâm Lưu trữ quốc gia 2 – Quá trình phát triển nhận thức qua 40 năm

Trưng bày, triển lãm – một trong những hình thức tổ chức khai thác sử dụng tài liệu lưu trữ độc đáo và hiệu quả, có thể giới thiệu trực quan nhiều tài liệu tới nhiều đối tượng có nhu cầu tài liệu khác nhau trong cùng thời điểm, cùng không gian. Là một hoạt động mở, triển lãm tài liệu lưu trữ có sức lan tỏa hơn những hình thức công bố khác.

Ở một quốc gia mới đi qua hơn một thế kỷ bị đô hộ và hai cuộc kháng chiến đầy gian khổ như Việt Nam, lưu trữ cũng như nhiều ngành, lĩnh vực khác đều đang trong quá trình phát triển đi đến hoàn thiện. Không chỉ là quá trình tích lũy về cơ sở vật chất, về nguồn nhân vật lực mà hơn cả là sự hình thành và phát triển về tư duy nhận thức. Đối với ngành lưu trữ là quá trình phát triển từ tư duy “giữ gìn” đến nhận thức phát huy giá trị, đẩy mạnh đưa tài liệu lưu trữ đến với công chúng và đi vào cuộc sống. Trong quá trình đó, trưng bày, triển lãm tài liệu lưu trữ là một trong những hình thức tổ chức khai thác sử dụng tài liệu mới được hình thành và đang trong quá trình phát triển hoàn thiện.

Mặc dù từ rất sớm, giá trị của tài liệu lưu trữ nói riêng và công tác lưu trữ nói chung đã được Đảng, Nhà nước đề ra. Ngày 08 tháng 9 năm 1945, chỉ 6 ngày sau khi đọc Tuyên ngôn độc lập khai sinh ra nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã ký Sắc lệnh số 21 cử Giám đốc Nha Lưu trữ công văn và Thư viện toàn quốc thuộc Bộ Quốc gia Giáo dục là cơ quan có chức năng quản lý công tác lưu trữ cao nhất của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa lúc bấy giờ. Đây là một sự kiện quan trọng bước đầu đáng ghi nhận trong quá trình hình thành, phát triển của ngành Lưu trữ Việt Nam. Tiếp sau đó, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã ký bản Thông đạt số 1-C/VP ngày 03 tháng 01 năm 1946 gửi các ông Bộ trưởng của Chính phủ Lâm thời nghiêm cấm những hành động hủy bỏ, bán các công văn và hồ sơ cũ bởi đó là hành động có tính cách phá hoại, vì những công văn, hồ sơ cũ là những tài liệu có giá trị, ý nghĩa đặc biệt to lớn về phương diện kiến thiết quốc gia. Dẫu trong những năm tháng đầu, đất nước còn đầy những khó khăn nhưng Hồ Chí Minh và Nhà nước đã nhận thức đầy đủ về giá trị của tài liệu lưu trữ, để rồi từ công nhận tài liệu lưu trữ hàm chứa giá trị to lớn đối với hoạt động của đất nước trên nhiều lĩnh vực đến việc phát huy giá trị vốn có của nó. Tuy nhiên, từ quá trình nhận thức đến thay đổi tư duy hành động cũng trải qua một quá trình dài.

Thực tế phát triển tại Trung tâm Lưu trữ quốc gia II cho thấy, trong giai đoạn 1976-2001, trưng bày, triển lãm tài liệu vẫn còn là những “thuật ngữ” mới, với một số cuộc trưng bày, triển lãm mà trong đó tài liệu lưu trữ chỉ có tính chất bổ trợ cho các chất liệu trưng bày khác. Có thể điểm qua một số cuộc trưng bày, triển lãm tiêu biểu của giai đoạn này như triển lãm “25 năm Mặt trận Dân tộc giải phóng miền Nam Việt Nam” vào năm 1985. Cuộc triển lãm là sự phối hợp giữa Trung tâm Lưu trữ quốc gia I, Trung tâm Lưu trữ quốc gia II với Bảo tàng Cách mạng Hà Nội, Bảo tàng Cách mạng Thành phố Hồ Chí Minh. Nhưng số tài liệu lưu trữ được đưa ra trưng bày rất hạn chế. Và sự tham gia của hai cơ quan lưu trữ quốc gia trên thực tế là bổ trợ cho hoạt động trưng bày của hai bảo tàng.

10 năm sau, năm 1995, một lần nữa cả 4 cơ quan kể trên lại tiến hành một đợt hợp tác mới cho ra đời cuộc triển lãm “Nam Bộ kháng chiến” nhằm chào mừng 50 năm ngày Nam bộ kháng chiến (1945-1995). Có lẽ, đây là lần đầu tiên một số tài liệu tiếng Pháp thuộc các phông tài liệu hình thành trong thời kỳ Nam Kỳ là thuộc địa Pháp và Quốc gia Việt Nam được khai thác.

Có thể nói, trong 25 năm (1976-2001), công tác tổ chức khai thác sử dụng tài liệu chủ yếu của Trung tâm II mới dừng lại ở hoạt động phục vụ truyền thống, thụ động – phục vụ độc giả tại phòng Đọc. Ngoài sự thiếu hụt các yếu tố cho một đợt trưng bày, triển lãm như nhân sự, không gian trưng bày, vật trưng bày, kỹ thuật dàn dựng, thuyết minh, quảng cáo,… yếu tố nhận thức là một trong những nguyên nhân chính yếu cản trở quá trình hình thành và phát triển của hình thức tổ chức sử dụng tài liệu mới – trưng bày, triển lãm tài liệu lưu trữ.

Từ năm 2001, định hướng của Nhà nước về phát huy giá trị tài liệu lưu trữ ngày càng được định hình rõ ràng. Chính sách công được ban hành để định hướng cho hoạt động tổ chức sử dụng tài liệu đi đúng đường và phục vụ đúng đối tượng. Trong hệ thống chính sách công về công tác lưu trữ thì Pháp lệnh Lưu trữ quốc gia do Ủy ban Thường vụ Quốc hội ban hành ngày 4/4/2001 là văn bản pháp lí cao nhất. Trong đó điều 20 và 21 của mục 2 thuộc chương 2 về “Quản lý và sử dụng tài liệu lưu trữ” quy định về công tác tổ chức sử dụng tài liệu lưu trữ. Riêng điều 21 cho phép “1. Cơ quan, tổ chức, cá nhân trong nước được mang tài liệu lưu trữ ra nước ngoài để phục vụ hoạt động công vụ, nghiên cứu khoa học và các nhu cầu chính đáng khác sau khi được cơ quan có thẩm quyền cho phép và phải hoàn trả lại nguyên vẹn tài liệu lưu trữ đó.

  1. Nghiêm cấm việc mang tài liệu lưu trữ đặc biệt quý, hiếm ra khỏi lãnh thổ Việt Nam, trong trường hợp đặc biệt được cơ quan nhà nước có thẩm quyền cho phép thì chỉ được mang bản sao”[1].

Từ điều 20 và 21 này cho thấy rằng, Nhà nước đã ban quyền cho các cơ quan lưu trữ thực hiện tổ chức sử dụng tài liệu lưu trữ. Và hoạt động triển lãm tài liệu lưu trữ là một trong những hoạt động tổ chức sử dụng tài liệu lưu trữ được phép.

Trên cơ sở đó, Trung tâm II mạnh dạn tiến hành thực hiện một số cuộc triển lãm tài liệu lưu trữ. Nhân dịp Hội nghị tổng kết 5 năm thi hành Pháp lệnh Lưu trữ quốc gia của các tỉnh, thành trong cả nước được tổ chức tại Đà Lạt, Trung tâm Lưu trữ quốc gia II tổ chức triển lãm trưng bày tài liệu Mộc bản triều Nguyễn mà không lâu sau đó đã vinh hạnh trở thành Di sản tư liệu thế giới đầu tiên tại Việt Nam được UNESSCO công nhận.

Ngày 3 tháng 2 năm 2007 Thủ tướng Chính phủ ban hành chỉ thị số 05/2007/CT-TTg về phát huy giá trị tài liệu lữu. Chỉ thị nêu rõ các cơ quan tổ chức trong phạm vi trách nhiệm của mình phải “bố trí diện tích thích đáng để thường xuyên tổ chức triển lãm, trưng bày tài liệu lưu trữ[2]. Có lẽ đây là văn bản pháp lí đầu tiên nói về hình thức công bố tài liệu lưu trữ: triển lãm, trưng bày.

Có định hướng từ hệ thống chính sách công về lưu trữ, từ năm 2007 cho tới nay, Trung tâm Lưu trữ quốc gia II xây dựng đội ngũ chuyên môn hóa về công tác công bố tài liệu lưu trữ. Trong thời gian ngắn, với đội ngũ nhân sự còn non trẻ, Trung tâm II đưa công tác trưng bày, triển lãm từ một hoạt động mang tính chất thứ yếu trở thành một trong những nhiệm vụ thường niên, chính yếu trong công tác công bố, giới thiệu tài liệu. Từ năm 2007-2010, Trung tâm II phối hợp với Ban Quản lý Hội trường Thống Nhất tại Thành phố Hồ Chí Minh thực hiện hàng loạt các cuộc trưng bày, triển lãm, như: triễn lãm “Từ dinh Norodom đến dinh Độc Lập”, “Cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Tết Mậu Thân 1968”; trưng bày tài liệu về Đường mòn Hồ Chí Minh, trưng bày tài liệu về Hiệp định Paris năm 1973, trưng bày tài liệu về Chiến dịch Hồ Chí Minh.

Trong các cuộc triển lãm, lần đầu tiên, Trung tâm II giới thiệu đến đông đảo công chúng khối lượng tài liệu lưu trữ đồ sồ – với hàng ngàn trang tài liệu trong một triển lãm. Và cũng lần đầu tiên tài liệu lưu trữ trở thành chất liệu chính trong các cuộc trưng bày, triển lãm. Hình thức tổ chức khai thác sử dụng tài liệu mới – chủ động đưa tài liệu đến độc giả, nhanh chóng thu hút được sự quan tâm của công chúng, các nhà nghiên cứu và đều nhận được sự đánh giá cao về giá trị tài liệu, cũng như hình thức tổ chức. Giá trị tài liệu trưng bày thể hiện ở tính xác thực hiển thị trong các văn bản tài liệu có con dấu của cơ quan chế độ cũ, từ tài liệu của chế độ cũ cung cấp cho du khách, khách tham quan một bức tranh về cuộc đấu tranh của Quân giải phóng, Mặt trận Dân tộc Giải phóng miền Nam Việt Nam, Chính phủ Lâm thời Cộng hòa miền Nam Việt Nam. Tài liệu có tính xác thực vì thế đã thu hút lượng khách tham quan, các nhà khoa học tới xem.

Yếu tố mới khi trưng bày tài liệu lưu trữ cộng với vị trí trưng bày tốt đã phát huy tối ưu mục đích đưa tài liệu lưu trữ đến với quảng đại dân chúng. Chỉ tính riêng đợt triển lãm, trưng bày “Từ Hiệp định Paris đến Chiến dịch Hồ Chí Minh” tại Hội trường Thống Nhất nhân kỷ niệm 35 năm ngày giải phóng miền Nam (30/4/1975 – 30/4/2010) đã thu hút hơn 458.575 khách tham quan[3].

Trong những năm tiếp theo (2011-2014), việc thiếu không gian trở thành lực cản đối với công tác trưng bày, triển lãm tài liệu. Do thiếu không gian, nên hoạt động triển lãm, trưng bày của Trung tâm II phụ thuộc vào kế hoạch của các cơ quan đối tác, thiếu tính chủ động dẫn đến cầm chừng. Năm 2014, quyết tâm khắc phục khó khăn, Trung tâm II mạnh dạn cải tạo Hội trường Lầu 1 – nơi vẫn dùng làm Phòng đọc cho độc giả khai thác tài liệu, thành Phòng truyền thống kết hợp trưng bày triển lãm. Ngày 30 tháng 12 cùng năm, Phòng truyền thống của Trung tâm II đón đợt khách tham quan đầu tiên khi mở cửa khai mạc triển lãm, trưng bày “Hình ảnh về: 30 năm kháng chiến cứu nước – Sưu tập tài liệu Tướng lĩnh tại Trung tâm Lưu trữ quốc gia II”. Ngày khai mạc triển lãm thu hút hàng chục tướng lính, chiến sĩ đã từng tham gia chiến đấu chống xâm lược, bảo vệ đất nước trong những năm tháng chiến tranh. Bên cạnh đó, thu hút lực lượng học sinh sinh viên, các đại diện cơ quan, ban ngành có liên quan và gần chục bài tin tức của các nhật báo đăng tải sau đó.

Bước sang năm 2015, vừa khai thác không gian trưng bày sẵn có của mình vừa phối hợp với các cơ quan đối tác khác, Trung tâm II thực hiện nhiều cuộc trưng bày, triển lãm chất lượng. Phối hợp với Bảo tàng Hồ Chí Minh chi nhánh Thành phố Hồ Chí Minh, Trung tâm II tiến hành đợt trưng bày triển lãm tại khu trưng bày của Bảo tàng về chuyên đề “Chủ tịch Hồ Chí Minh với sự nghiệp thống nhất đất nước”. Cùng năm 2015, Trung tâm phối hợp với Trung tâm Lưu trữ quốc gia I thực hiện cuộc triển lãm, trưng bày “Tuyên truyền cách mạng trước năm 1945 qua tài liệu lưu trữ”. 160 phiên bản tài liệu đưa ra trưng bày tại cuộc triển lãm này chủ yếu là truyền đơn. Bên cạnh đó còn có một số báo chí cách mạng, ấn phẩm của Đảng; một số công văn, báo cáo mật của chính quyền thực dân Pháp về hoạt động tuyên truyền của các tổ chức cộng sản, các tổ chức của Đảng. Đây là lần đầu tiên hình thức triển lãm phối hợp được thực hiện tại chính không gian trưng bày của Trung tâm II. Sau đó, Trung tâm II tiếp tục phát huy tính chủ động về không gian trưng bày của mình, tiến hành mở cửa cho khách tham quan phòng trưng bày chuyên đề “Giáo dục Nam Kỳ thời Pháp thuộc (1858-1945)”. Triển lãm này đánh dấu một bước ngoặt trong hoạt động triển lãm theo hướng chuyên sâu, khai thác công bố giới thiệu tài liệu lưu trữ từng lĩnh vực, khía cạnh của đời sống xã hội vượt ra khỏi lối mòn chủ đề về chiến tranh.

Mặc dù, hoạt động triển lãm, trưng bày chỉ mới được đẩy mạnh trong vòng chưa đầy 10 năm nay, nhưng đội ngũ viên chức của Trung tâm II đã có nhiều cố gắng trong tìm tòi, sáng tạo, học hỏi, ứng dụng các phần mềm thiết kế, dàn dựng, phối trí, thuyết minh… Điều này đã giúp cho mỗi cuộc triển lãm có một sắc thái khác nhau tạo dấu ấn trong lòng khách tham quan xóa tan sự khô khan, dài dòng của văn bản tài liệu lưu trữ.

Và mới đây, ngày 25 tháng 4 năm 2016, Trung tâm II phối hợp với Ủy ban nhân dân tỉnh Bình Phước khai mạc triển lãm chuyên đề  “Lịch sử Bình Phước qua tài liệu lưu trữ”. Lễ khai mạc diễn ra trang trọng và thành công tốt đẹp là kết quả của những nỗ lực, sự cần mẫn, nghiêm túc của đội ngũ viên chức của Trung tâm II trong các khâu chọn lựa tài liệu, sao chụp, viết thuyết minh, tư vấn thiết kế, dàn dựng, phối cảnh…

Qua đánh giá 40 năm hình thành và phát triển của hình thức trưng bày, triển lãm tài liệu lưu trữ trong công tác tổ chức khai thác sử dụng tài liệu có thể thấy, từ rất sớm Trung tâm II đã nhận thức đầy đủ về giá trị của tài liệu lưu trữ và tài liệu lưu trữ chỉ có giá trị khi được đưa vào cuộc sống. Vì vậy, ngay từ những ngày đầu giải phóng, công tác tổ chức khai thác sử dụng tài liệu đã trở thành một trong những nhiệm vụ trọng tâm của Trung tâm. Nhưng quá trình phát triển phương thức tổ chức khai thác sử dụng tài liệu, từ thụ động đến chủ động và trong tương lai gần hình thành dịch vụ công trong tổ chức khai thác sử dụng tài liệu với độc giả là các khách hàng là cả một quá trình dài không ngừng tìm tòi, sáng tạo của đội ngũ lãnh đạo và viên chức.

Trong quá trình ấy, hoạt động triển lãm, trưng bày tài liệu lưu trữ từng bước được hình thành, đi vào chuyên môn hóa mà ở đó cả yếu tố con người và yếu tố vật chất đều có vai trò đặc biệt quan trọng.

Không gian và vị trí trưng bày là yếu tố cố định, không thay đổi vì liên quan đến quyền sở hữu cơ sở vật chất của cơ quan đơn vị thực hiện triển lãm. Nhưng chất lượng hình ảnh là yếu tố động, có thể cải tiến thường xuyên liên tục. Điều đó cho phép, người làm trưng bày triển lãm luôn luôn trong tinh thần sáng tạo không ngừng. Tính tư duy trong hoạt động triển lãm, trưng bày là điều kiện cần. Nó cũng giống như yếu tố tư duy trong hoạt động công bố – giới thiệu tài liệu lưu trữ ở những hình thức khác. Xét ở một khía cạnh nào đó, hoạt động triển lãm, trưng bày tài liệu lưu trữ cần sự “đầu tư chất xám” cao hơn các hình thức tổ chức sử dụng tài liệu còn lại. Tư duy trong khâu chọn tài liệu, bố trí, phân bố tài liệu để làm khách tham quan có thể hiểu được mục tiêu của cuộc triển lãm. Tài liệu lưu trữ trưng bày tự nó sẽ hướng dẫn cho khách tham quan hiểu về nó. Đầu tư “chất xám” là điều tối cần thiết để cho ra sản phẩm triển lãm mới, khác với những cuộc triển lãm trước, khi nó cùng một vật trưng bày – văn bản tài liệu lưu trữ bất động.

Nhìn chung, những kết quả đạt được trong hoạt động trưng bày, triển lãm tài liệu còn khá khiêm tốn, còn những “hạt sạn” phải “sàng lọc” và phải không ngừng cải thiện để có thể hướng tới mục tiêu xây dựng Trung tâm trở thành điểm đến của học giả, nhà nghiên cứu và đông đảo công chúng.

ThS. Trần Thị Vui

[1] http://thuvienphapluat.vn/

[2] http://vanban.chinhphu.vn/

[3] Trung tâm Lưu trữ quốc gia II, Trung tâm Lưu trữ quốc gia II – 35 năm trên đường phát triển (1976-2011), Nxb.Chính trị quốc gia, tr.285.

Trả lời

Thư điện tử của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *